Daarom bouwde het fascistische Italiaanse regime vanaf 1938 dicht bij de grens een harde versperring door het veen, met bunkers, puntige antitankhindernissen en een gracht als obstakels. Het idee was mogelijke invallen tegenhouden vanuit Nazi-Duitsland, waarvan Oostenrijk intussen ook deel uitmaakte.
Iets dieper langs de bergpas aan de binnenkant van een haarspeldbocht, waar het wegverkeer vertraagt, bouwden de fascisten een mausoleum voor de soldaten die hier tijdens de Eerste Wereldoorlog tegen de Oostenrijkers het leven lieten. Het lijkt erop dat de dode bersaglieri nog steeds waken over het gebied dat ze toen veroverden.
Nauders
Wie is hier slachtoffer van wie? Wie is aangevallen en wie is agressor? Het is niet altijd even duidelijk. Toen aan het eind van de Eerste Wereldoorlog de Oostenrijkse troepenmacht implodeerde en de Oostenrijkers gedwongen aan de onderhandelingstafel plaatsnamen, rukten de Italianen nog stevig op naar het noorden, een stuk voorbij de Duits-Italiaanse taalgrens in de Alpen.
Ze drongen ook diep de Reschenpas in. Alleen Nauders, het bovenste dorp op de pas namen ze niet in. De rest van de pas werd Italiaans, net als het zuidelijke deel van Tirol. Nauders bleef een Oostenrijkse enclave omgeven door de bergen en de grens. In lijn met de fascistische cultuurpolitiek - één superieure cultuurtaal voor één superieur land - moest ook Zuid-Tirol italianiseren. De dorpen Reschen en Sankt Valentin auf der Haide werden Resia en San Valentino alla Muta. Plamort werd Pian dei Morti.
Het ressentiment over de verloren eenheid bleef levend in Oostenrijk en Zuid-Tirol, ook toen na de Tweede Wereldoorlog Zuid-Tirol onder Italiaans gezag bleef. De gids in de burcht van Nauders vertelt elke keer opnieuw het verhaal van het grote onrecht dat al meer dan honderd jaar aanhoudt. Hoe groot het ressentiment nu nog is, valt moeilijker te zeggen. De italianisering lukte ten dele.
De weerstand ertegen was minstens even sterk, net als de druk uit Oostenrijk, dat zich als beschermer van de Duitstaligen in Italië opwierp. De meest noordelijke Italiaanse regio kreeg geleidelijk een eigen statuut dat haar verregaande fiscale, culturele en bestuurlijke autonomie gunt en de culturele rechten van de Duitstaligen garandeert. In geen andere Italiaanse regio is de afstand tot Rome groter dan hier in Trentino-Alto Adige/Süd-Tirol.
Kerngebied in plaats van randgebied
De afstand tussen de verschillende delen van Tirol is nu weer kleiner. Europa speelde zijn verzoenende rol tussen de oude vijanden voortreffelijk. Dankzij de garanties vanuit Italië liet Oostenrijk begin jaren 1990 zijn beschermingsclaim varen en raakte het conflict opgelost.
De twee landen werden lid van de Schengenzone, grenzen gingen open en tezelfdertijd begon een verregaande grensoverschrijdende samenwerking die nu de naam Euregio Tirol-Süd-Tirol-Trentino draagt en gevormd is langs de contouren van het vroegere graafschap Tirol. Want ja, ook het Oostenrijkse Tirol behield haar sterke eigenheid ver weg van de hoofdstad Wenen. De nieuwe Euregio maakte van Tirol weer een eigen kerngebied in plaats van randgebieden van Oostenrijk en Italië. Hier in de bergen blijft de geografie toch bepalender dan de lijnen die er getrokken worden.
Over de reeks 'In verscheidenheid verenigd (In varietate concordia)'
Vlaanderen, Wallonië en Brussel met de taal- en gewestgrenzen ertussen. Nergens botsen zoveel grenzen op elkaar. Of toch, dat denken we. Van culturele grenzen, het IJzeren Gordijn of de buitengrenzen in Griekenland: overal lopen er grenzen door en langs Europa. Overal wonen er mensen langs een grens en verhouden zich tot een overkant. Dat merkten we ook in onze reeks Grensgebieden over de (taal)grenzen binnen België.
Soms zijn de grenzen flou, soms vast. Soms bieden ze mogelijkheden, soms houden ze tegen. En soms is het waarom nog moeilijk te begrijpen. Net als bij ons. Maar overal verbinden de grenzen al die mensen en wereldbeelden met elkaar, geheel in lijn met de leuze van de Europese Unie - In varietate concordia. In verscheidenheid verenigd. Op verkenning in het buitenland.
