Bijna twee decennia voor de Oostenrijkse kinderarts Hans Asperger beschreef de Russische kinderpsychiater Groenja Soechareva al symptomen van het autismespectrum. Daarmee was ze haar tijd ver vooruit, maar de idealistische manier waarop ze haar leerlingen ver weg van alle prikkels sinds 1926 onderricht gaf in The Forest School zinde het repressieve Sovjetregime niet en ze werd verbannen. De Antwerpse theaterregisseur Thomas Janssens, die o.a. deel uitmaakt van het theatercollectief Woodman, gebruikt nu het boekje waarin ze gedurende drie jaar secuur het gedrag van elf neurodivergente kinderen beschreef als basis voor een toneelstuk dat haar pionierswerk in eer herstelt.
Hoe het uiteindelijk met de kinderen is afgelopen, daar heeft ook Janssens het raden naar. ‘Al vermoed ik niet al te goed’, zegt hij na een repetitie in een Antwerpse schouwburg. ‘Het is ook maar omdat een Amerikaanse journaliste met een speciale interesse voor de psychiatrie achter het IJzeren Gordijn haar boekje het land uit smokkelde dat we haar erfenis hier kennen; anders was ze misschien helemaal uit de geschiedenis gewist.’
Sinds zijn eigen autismediagnose een kleine vijf jaar geleden is het iets minder verwonderlijk dat de regisseur zich de voorbije jaren ging verdiepen in het leven van de Joods-Oekraïense kinderpsychiater met een zwak voor kwetsbare kinderen. Sindsdien zijn hem ook een aantal zaken duidelijker geworden, niet in het minst zijn passie voor theater, voor hem altijd al een toevluchtsoord waar hij zichzelf kon ontplooien.
Die passie delen met een ploeg neurodivergente spelers, die hij speciaal voor deze productie samenstelde, werkte bevrijdend. ‘Vooral hun tomeloos engagement en hun liefde voor het echte is dankbaar. Zo echt mogelijk worden in iets dat eigenlijk niet echt hoeft te zijn, is een belangrijke gedeelde kracht. Ik heb de overgevoeligheid die mensen met autisme typeert altijd een mooie eigenschap gevonden, maar ze houdt natuurlijk uitdagingen in.’ Genoeg rustmomenten inpassen bij overprikkeling, net als een lange aanloopperiode bleek een noodzaak. Het traject tot de première duurde meer dan een jaar, ook omdat Janssens er op stond dat niet enkel het script samen werd gecreëerd maar ook de muziek, het decor, het affichebeeld.
Inclusief
Een inclusieve bottom-up benadering was essentieel omdat het daar geregeld fout liep in het verleden, toen vooral gefocust werd op de problemen van mensen met autisme en amper aandacht was voor hun talenten. Op een symposium over het thema vroeg Janssens zich vorig jaar af hoe kunst, educatie en gezondheid elkaar kunnen versterken.
‘Ik onthoud vooral de tussenkomst van Stefan Perceval, artistiek leider van Het Gevolg, dat vaak met kwetsbare groepen werkt: We doen niet aan vrijetijdsbesteding, laat staan aan creatieve therapie. We maken echte scènes voor echt theater. Net daardoor heb ik de indruk dat zowel de neurotypische beroepsacteurs (in dit geval o.a. Evelien Bosmans en Oscar Van Rompay, red.) als de niet-professionele neurodivergente spelers in dit soort producties grote stappen zetten, ook als mens.’
Lucas Smets kan dat beamen. De jongeman met dyspraxie en autisme speelt niet alleen mee in de voorstelling, hij schreef er ook muziek voor en verzorgt de sociale media. Janssens kwam hem op het spoor via Het Raster, een thuisbegeleidingsdienst voor mensen met autisme die ook in de Rand actief is. ‘Het verhaal sprak me meteen aan omdat het een onbekend stukje geschiedenis is. Ik hou ook van musicals zoals 40-45 en ben veel met muziek en theater bezig, voor en achter de schermen. Eigenlijk heb ik nooit een probleem gehad met mijn diagnose, wel met de plekken waar ik geplaatst werd en de labels die daardoor op me geplakt werden. Dat frustreert weleens en dan komt de boeman in mij naar boven. In de voorstelling vertolk ik één van de kinderen uit The Forest School. Zijn verzet is me op het lijf geschreven. Ik moest die rol niet zwaar aanzetten. Eigenlijk heeft Thomas me geleerd dat acteren vooral jezelf zijn is.’
Eenzaamheid vs media-aandacht
‘Mensen moeten komen kijken om eens door onze ogen te zien hoe het is om met autisme te leven, zodat ze beter beseffen dat we soms wat meer hulp nodig hebben en dat leven met een label eenzaam kan zijn.’ Daarom vinden Janssens en Smets het goed dat er meer media-aandacht is voor hun kwetsbaarheid, zolang tegelijk ook hun veerkracht aan bod komt. Smets: ‘Ik vond Felix Heremans top in De Slimste Mens en hoop dat hij komt kijken. We volgen hem op Instagram en ik heb hem zelfs al een berichtje gestuurd, al heeft hij nog niet gereageerd.’ (lacht)
Intussen nodigt ook de docu Fly de kijker uit om door de ogen van jongeren naar het autismespectrum te kijken. In een regie van Steven Janssens (geen familie) toont de film hoe hun manier van voelen, denken en waarnemen niet in geprefabriceerde hokjes past. Ook hier ligt de nadruk niet op de problemen van de vier geportretteerde jongeren, maar op hun authenticiteit, veer- en verbeeldingskracht. Na de vertoning in De Meent is er een gesprek over autisme en inclusie in samenwerking met De Okkernoot, een voorziening waar (jong)volwassenen op het spectrum terechtkunnen.
Smets wil ten slotte een lans breken voor meer cultuur, volgens hem cruciaal voor onze mentale gezondheid. ‘Verschillende medespelers beweerden op het symposium dat Thomas organiseerde meer over hun diagnose geleerd te hebben dan tijdens hun doktersbezoeken. Door samen te spelen, gingen ze hun diagnose makkelijker accepteren. Jammer genoeg heeft de politieke wereld dat niet altijd door. Ik zeg altijd: sluit Poetin, Trump en al die andere clowns op in een kamer met enkel muziekinstrumenten en laat hen samen jammen: er zou veel minder ruzie en oorlog zijn in de wereld.’
DO ● 29 JAN ● 20.30
The Forest School (muziektheater)
Evelien Bosmans, Oscar Van Rompay, Thomas Janssens e.a.
Vilvoorde, CC Het Bolwerk, 02 255 46 90
Meer info en tickets
DO ● 2 APR ● 20.00
Fly - Beyond the Spectrum (documentaire plus nagesprek)
Steven Janssens
Alsemberg, CC De Meent, 02 359 16 00
Meer info en tickets
