Een pleidooi voor vertraging. Anniek Gavriilakis en Ellen Crabbe in gesprek

Anniek Gavriilakis

• Juriste en sociaal onderneemster
• Werd bekend als directeur van Bond zonder Naam
• Werkt als ritueelontwerpster en begeleidt mensen en organisaties 
  bij belangrijke overgangsmomenten
• Auteur van Ritueel leven, waarin ze de kracht van rituelen
  in het dagelijkse leven benadrukt
  www.hetistijd.be 

Ellen Crabbe

• Wetenschapster gespecialiseerd in moleculaire biologie en het verouderingsproces 
• Auteur van Stop de klok waarin ze uitlegt hoe onze levensstijl ons verouderingsproces beïnvloedt
• Oprichtster van Zirtui, een bedrijf dat voedingssupplementen verdeelt met longevity (langer gezond leven) als doel
  www.zirtui.com 

Wat voor kind was jij? 
Ellen Crabbe: ‘Ik was een gelukkig kind, groeide op in een heel beschermd milieu. Door alle aandacht die ik kreeg, voelde ik me het middelpunt van het universum. Ik was heel tevreden met mezelf. Het leek alsof mijn leven op rolletjes liep, precies zoals ik het wilde. Tot ik op mijn 19e zwanger werd van een asielzoeker uit Somalië. Dat was niet gepland. (lacht) Mijn zoon is inmiddels 24 jaar. Zijn vader kon niet aarden in België en keerde terug naar Somalië. Voor mijn ouders was mijn onverwachte zwangerschap aanvankelijk geen gemakkelijke situatie, maar zodra de baby er was, werden ze trotse grootouders. Deze ervaring deed mij op jonge leeftijd beseffen dat je het leven niet volledig in eigen handen hebt, en dat je de dag moet plukken zoals die zich aandient.’
Anniek Gavriilakis: ‘Het leven heeft mij geleerd dat het een illusie is om alles onder controle te willen houden. Ik kom uit een warm gezin en had het geluk op te groeien te midden van de prachtige Limburgse natuur. Mijn kinderjaren en de jaren op de middelbare school roepen mooie herinneringen op. Het klikte tussen mij, mijn vriendinnen en de jongens.’
‘Ik ben dankbaar voor al de kansen die ik kreeg. Zeker gezien mijn migratie-achtergrond. Mijn grootmoeder, die op het Griekse platteland opgroeide, ging nauwelijks naar school. Twee generaties later behalen haar kleinkinderen universitaire diploma’s. Dat is niet niks. Toch maakte mijn ogenschijnlijk succesvolle leven mij niet gelukkig.’
‘Het vergt moed om eerlijk naar jezelf te kijken, te ontdekken wat je écht wil en daar vervolgens volledig voor te gaan. Een leven leiden dat past bij wie je bent, brengt offers met zich mee. Ben je daar niet toe bereid, dan blijf je jezelf iets wijsmaken.’
Crabbe: ‘Offers brengen, lukt mij redelijk goed. Maar als dat betekent dat ik anderen moet teleurstellen, dan heb ik het moeilijk. Dat vraagt inderdaad veel moed.’
Gavriilakis: ‘Na ingrijpende beslissingen heb ik altijd een periode van herstel nodig. Ik vergelijk het met de winter: je hebt de leegte nodig om in de lente opnieuw te kunnen bloeien. Zo kan er iets nieuws ontstaan.’

Wat bracht jou ertoe ritueel ontwerper te worden? 
Gavriilakis: ‘Al op jonge leeftijd besefte ik dat belangrijke momenten in het leven op verschillende manieren ingevuld kunnen worden. Door mijn Griekse roots zag ik bijvoorbeeld hoe Pasen in de Griekse cultuur niet draait om chocolade-eitjes, maar om roodgekleurde eieren. Rood verwijst naar bloed en het ei symboliseert nieuw leven.’
‘Later, in mijn leidinggevende functie, ontdekte ik hoe betekenisvol rituelen kunnen zijn om bij bepaalde gebeurtenissen stil te staan of om periodes af te sluiten. Toen ik voor kunstenaar Koen Van Mechelen werkte, viel het me op hoe krachtig symbolen zoals het ei, de slang en het zwaard zijn in zijn werk. Ze fungeren als archetypes die tijd en culturen overstijgen, zonder dat er woorden nodig zijn. Al die ervaringen samen maakten dat rituelen onmisbaar werden in mijn leven. De ondernemer in mij zei: doe er iets mee.’

Wanneer ben jij begonnen met het begeleiden van groepen tijdens rituelen?
Gavriilakis: ‘Als directeur van de Bond zonder Naam heb ik een tijdje in gevangenissen, vluchtelingenkampen en bij daklozen geleefd. Daar leerde ik hoe verrijkend het is wanneer mensen samenkomen en elkaar recht in de ogen kijken. Door samen iets te doen, ontstaat een gedeelde ervaring waarin je elkaar van mens tot mens ontmoet. Vanuit die verbinding kan een nieuwe realiteit ontstaan die verschillen en polarisatie overstijgt.’

Wat bracht jou ertoe Stop de klok te schrijven? 
Crabbe: ‘In september 2015 stierf mijn moeder na een een strijd van 9 maanden tegen pancreaskanker. Haar dood veroorzaakte een identiteitscrisis bij mij. Ik verloor niet alleen mijn moeder, maar ook mijn vertrouwen in de wetenschap. De boosheid die ik voelde, zette mij ertoe aan om te onderzoeken hoe we ziekten niet alleen kunnen behandelen, maar vooral kunnen voorkomen.’ 

‘Het is het verouderingsproces van onze cellen dat ons ziek maakt. Als we dat proces kunnen vertragen, zijn we aardig op weg om ziektes te voorkomen. Dat is ook het uitgangspunt van Zirtui, de natuurlijke lijn van plantaardige supplementen die ik oprichtte. Mijn ambitie is eenvoudig: onze cellen zo lang mogelijk vitaal houden, zodat we zo lang mogelijk gezond blijven. Mijn initiatief stuitte soms op verbaasde reacties vanuit de klassieke wetenschappelijke wereld. Met mijn boek toon ik aan dat ik wel degelijk vertrek van een wetenschappelijk onderbouwde basis.’ 

Heb je het moeilijk om het ouder worden te aanvaarden?
Crabbe: ‘Ik heb niets tegen ouder worden op zich, maar ik worstel wel met al het leed dat ermee gepaard gaat. Vele chronische ziekten zijn gelinkt aan het verouderingsproces. Ik zie verouderen als een foutje van de natuur. Er is geen reden waarom we zo snel achteruit moeten gaan naarmate we ouder worden. Kijk maar naar schildpadden of bepaalde walvissoorten die tweehonderd jaar worden. Zij tonen ons dat je het verouderingsproces kunt vertragen.’

Hoe kunnen we ons verouderingsproces vertragen?
Crabbe: ‘Door met anderen verbonden te blijven, gezond te eten, voldoende te bewegen en regelmatig te rusten. Allemaal dingen die we eigenlijk al weten. Een goede nachtrust is mijn stokpaardje. Vooral omdat onze samenleving het belang ervan vaak onderschat. Er wordt ons ingeprent dat je een medaille verdient als je altijd door blijft gaan, maar dat is precies het tegenovergestelde van wat ons lichaam nodig heeft.’
Gavriilakis: ‘Inderdaad. Altijd maar blijven doorgaan, dat wordt van ons verwacht. Maar precies dat staat haaks op wat rituelen met ons doen. Rituelen leggen de tijd stil en maken het mogelijk om van de functionele, klokgebonden tijd (chronos) over te schakelen naar de existentiële tijd (kairos). In de kairostijd draait alles om beleven, in plaats van alleen maar overleven. Rituelen kunnen je in deep time brengen.’
Crabbe: ‘Samen (be)leven is belangrijk. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat het verouderingsproces vertraagt bij mensen die betekenisvolle connecties hebben. Dat hoeft niet per se een klassieke partnerrelatie te zijn; ook vriendschappen hebben een positief effect.’

Heb je daar een wetenschappelijke verklaring voor?
Crabbe: ‘Betekenisvolle, veilige sociale contacten kalmeren ons zenuwstelsel waardoor er minder stress op ons lichaam ontstaat.’
Gavriilakis: ‘Vroeger leefden mensen in stammen. Deel uitmaken van een groep gaf een veiligheidsgevoel. Precies dat missen we vandaag in onze samenleving en maakt mensen ziek. Vandaar het belang van rituelen waarbij je bewust tijd samen doorbrengt om aan bepaalde gebeurtenissen betekenis te geven. Het is opvallend hoe een ritueel mensen in een staat van ontspanning kan brengen. Rituelen dragen de kern van mens zijn in zich.’

Hoe komt het dat rituelen de kracht hebben om ons te laten vertragen?
Gavriillakis: ‘Rituelen creëren een ruimte waarin je bewust tijd neemt om een ervaring te vieren of te verwerken. Je zet de tijd als het ware even stil. Dat hoeft niet alleen te gebeuren bij grote levensmomenten zoals een geboorte of overlijden. Ook kleinere gebeurtenissen - een verhuis, een relatiebreuk of de rebranding van een organisatie - kun je met een ritueel markeren. Onderzoek toont zelfs aan dat topsporters die tijd nemen voor een ritueel vóór hun prestatie, beter scoren.’
Crabbe: ‘Ik merk ook het weldoende effect van kleine rituelen op onze biologie. Zo hebben we ’s ochtends licht nodig, terwijl ’s avonds duisternis en stilte essentieel zijn. Dat is niet altijd eenvoudig in een tijd waarin onze aandacht voortdurend naar onze gsm met artificieel licht wordt gezogen. Wist je dat er in Griekenland zogenaamde blue zones bestaan waar mensen gemiddeld langer leven? Niet alleen een mediterraan dieet, maar ook siësta’s en het gemeenschapsgevoel spelen daarbij een belangrijke rol.’
Gavriilakis: ‘Ja, van het eiland Ikaria zegt men dat mensen er vergeten te sterven. Ik ben er geweest en dan merk je hoe puur het leven er is. Mensen doen er geen wereldschokkende dingen: ze eten gezond, werken in de tuin, blijven actief en zijn er voor elkaar. Er zijn trouwens plannen om ook van Limburg een blue zone te maken.’ (lacht)

Welke rituelen hebben veel betekenis voor jullie?
Gavriilakis: ‘Ik kom uit een relatiebreuk en dat heeft mij nog meer doen stilstaan bij de noodzaak van rituelen bij een rouwproces. Natuurlijk moet de tijd voor beide partners er rijp voor zijn, maar bewust tijd nemen om te eren wat geweest is, creëert ruimte voor een échte closure én het begin van iets nieuws. Afbraak is nodig om het nieuwe toe te laten. Het is de aanvaarding van de eindeloze cirkel van het leven.’ 
Crabbe: ‘Aan het einde van mijn boek schrijf ik: every end is a new beginning. Ik vind het mooi dat jij de schoonheid van een relatie blijft zien, ook al is die voorbij.’ 
Gavriilakis: ‘Esther Perel noemt het conscious uncoupling. Voor het begin van een relatie in te huldigen hebben we allerlei rituelen. Waarom zouden we die niet hebben om op een bewuste, respectvolle manier uit elkaar te gaan?’
Crabbe: ‘Het belang van rituelen heb ik heel sterk ervaren toen ik op de palliatieve afdeling afscheid van mijn moeder nam. Het was een zondag. De dag waarop we vroeger als gezin samenkwamen. Het was een intens moment van samenzijn. Het voelde haast alsof ze op ons had gewacht om haar strijd op te geven. Het deed me beseffen dat er veel meer is dan alleen wat we met onze zintuigen waarnemen. Ze is in alle rust heengegaan.’ 
Gavriilakis: ‘Je hebt daar intuïtief iets heel wezenlijks gedaan. De impact van een ritueel staat of valt met het juiste moment en met de juiste voorbreiding en een zuivere intentie. Daarom heet mijn organisatie ook Het is Tijd.’

Rituelen overstijgen de tijd. Dragen ze een stukje eeuwigheid in zich?
Gavriilakis: ‘Een ritueel brengt je in een andere tijdsbeleving. In een moment waar de oneinigheid voelbaar wordt. Om dat te kunnen ervaren, is het belangrijk dat je in een situatie bent waarin je zenuwstelsel volledig tot rust komt en je psychologische veiligheid voelt.’

Rituelen overstijgen de tijd. Dragen ze een stukje eeuwigheid in zich?
Gavriilakis: ‘Een ritueel brengt je in een andere tijdsbeleving. In een moment waar de oneinigheid voelbaar wordt. Om dat te kunnen ervaren, is het belangrijk dat je in een situatie bent waarin je zenuwstelsel volledig tot rust komt en je psychologische veiligheid voelt.’

In welke mate kunnen rituelen ons helpen om tot een harmonieuzere samenleving te komen?
Gavriillakis: ‘Mensen hebben nood aan verbinding en een betekenisvol leven. Het is een oerverlangen. Harmonie ontstaat wanneer mensen en hun ervaringen erkenning krijgen. Daar ligt de kracht van het ritueel. Een groep die samen een ritueel beleeft, voelt zich verbonden. Het is een ideale manier om verharding en polarisatie tegen te gaan.’ 
Crabbe: ‘Collectieve rituelen, zoals samen vasten, hebben al eeuwenlang een functie. Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat het gezond is om regelmatig momenten van schaarste in te bouwen. Overdaad schaadt. Knap toch dat onze voorouders dat al wisten, zonder dat ze het wetenschappelijk konden onderbouwen.’

Hoe kijken jullie naar de diversiteit die onze hoofdstad en Vlaamse Rand typeert?
Gavriilakis: ‘Het komt erop aan elkaar van mens tot mens te ontmoeten. Als je elkaar recht in de ogen kijkt, ontdek je snel een gedeelde menselijkheid. Dat is het voornaamste dat ik leerde tijdens de 15 jaar dat ik met kansengroepen in Antwerpen werkte. Wij creëerden er ontmoetingsplekken. Voor mijn werk met mensen in vluchtelingenkampen nodigden we buurtbewoners uit voor een ontmoeting. Vluchtelingen maakten de specialiteiten van hun land klaar. Zo ontstond contact van mens tot mens. Bovendien kregen de vluchtelingen, door te koken, de kans zich te tonen in hun kracht.’
Crabbe: ‘Vaak groeit wantrouwen uit onwetendheid. Door mensen samen te brengen kun je dat wantrouwen wegnemen. Dat gebeurt veel te weinig. Via de contacten van mijn ex-partner heb ik kunnen zien hoe moeilijk het voor vluchtelingen is om hier hun weg te vinden. Sommigen slagen erin, anderen helaas niet.’
‘Dat het niet vanzelfsprekend is om je hier thuis te voelen met een andere huidskleur, merk ik aan mijn zoon. Vaak voelt hij zich een minderwaardige burger. Het zijn de ongepaste vragen en wantrouwige blikken die hem dat gevoel van ongewenst zijn geven. Het zijn telkens kleine prikjes, maar hun impact is groter dan je denkt. Ook vanuit de politiek mis ik een verbindende toon. Mijn hart slaat telkens over als ik de vijandige retoriek van bepaalde Amerikaanse politici hoor.’

Hoe ouder we worden, hoe meer we met de eindigheid der dingen te maken krijgen. Hoe gaan jullie om met die onontkoombare vergankelijkheid?
Crabbe: ‘Door in het hier en nu te leven. Het leven heeft me al vaak laten zien dat het zich niet aandient zoals jij het plande. Daarom streef ik naar een leven waar ik op het einde kan zeggen: no regrets. Vertragingsmomenten inbouwen en tevreden zijn met mezelf vormen al een prima vertrekpunt.’
Gavriilakis: ‘De eindigheid maakt het leven juist kostbaar. Omdat er een grens is, besef je dat je het nu moet doen. Met het ouder worden verandert het lichaam, maar ik vind dat niet moeilijk om te aanvaarden. Ik zie de schoonheid in mensen met grijze haren. Jammer genoeg krijgen we dat soort schoonheid in de media veel te weinig te zien. Ouder worden helpt mij om beter te onderscheiden wat essentieel is en wat niet.’

Wat is volgens jou de essentie van levenskunst?
Gavriilakis: ‘Levenskunst betekent voor mij dat je wat je overkomt kunt zien als een poort naar iets nieuws. Bijvoorbeeld: mijn relatie is geëindigd. Mijn hart is gebroken. Toch aanvaard ik dat het gebeurd is zoals het is gebeurd. Het biedt een kans om mij te heroriënteren en een nieuwe weg te zoeken, een weg die wél voor mij is bestemd. Het heeft geen zin om je vast te klampen aan iets dat niet voor jou is bedoeld. Het leven geeft én neemt.’