De Vlaamse Rand, en bij uitbreiding Vlaams-Brabant, heeft fraai erfgoed. Kastelen, kapelletjes, watermolens, pastorijen en ander onroerend erfgoed vertellen verhalen van ons verleden. Veel van dat erfgoed is eigendom van de gemeenten. Ervoor zorgen kost geld. En lang niet elke stad of gemeente heeft daarvoor de juiste expertise en mankracht in huis. Erfgoeddossiers zijn bovendien vaak complex.
‘Sinds 2021 speelt de Erfgoedstichting Vlaams-Brabant, kortweg ERF, in op die nood. Als stichting van openbaar nut heeft ERF als missie om steden en gemeenten maximaal te ontzorgen bij het beheer, onderhoud, aankoop, restauratie of herbestemming van onroerend erfgoed. Dat kan een gebouw zijn, maar evengoed historisch landschappelijk erfgoed. Door premies te zoeken, zorgen we ervoor dat de restkost van een erfgoedproject zo laag mogelijk blijft’, zegt Karen Salaets, samen met Dirk Bollen coördinator van ERF.
ERF is een verzelfstandigd agentschap, opgericht in de schoot van de provincie Vlaams-Brabant, naar het voorbeeld van de Stichting Kempens Landschap in de provincie Antwerpen. Ook in Nederland bestaat die formule, bijvoorbeeld met de Stichting Brabants Landschap.
32 aangesloten gemeenten
‘Wij werken op vraag van lokale besturen’, legt Dirk Bollen uit. ‘Gemeenten met een erfgoedvraag sluiten zich bij ons aan. Ongeveer de helft van de lokale besturen van Vlaams-Brabant is intussen aangesloten. Ze kunnen een project aanbrengen waarin wij hen bijstaan. Bijvoorbeeld een vervallen pastorie die we willen herbestemmen tot cultuurhuis. Wij ontzorgen hen dan volledig. Alles wat te maken heeft met overheidsopdrachten, het zoeken van architecten, vooronderzoeken, het aanvragen van premies, het aanstellen van aannemers, werfvergaderingen, de oplevering,… Samen met de lokale besturen werken wij een traject op maat uit.’
Het gaat telkens om gemeentelijk patrimonium, niet om particuliere eigendommen. Particulieren kunnen wel een beroep doen op Monumentenwacht, die bouwkundig erfgoed inspecteert en advies geeft over onderhoud en restauratie. ‘Het verschil is dat zij inspecteren en een rapport opmaken. Daar stopt hun taak. Ze stellen geen aannemers of architecten aan, vragen geen premies aan en voeren geen vooronderzoek uit. Waar zij stoppen, beginnen wij. Hun rapport gebruiken wij als basis bij een restauratie.’
Tien jaar in beheer
De gemeente blijft eigenaar van het erfgoed, maar draagt het beheer ervan tien jaar lang over aan ERF. Dat heeft ook gunstige financiële gevolgen, want ERF krijgt als erfgoedstichting tien procent meer erfgoedpremies dan een gemeente.
‘Een tweede scenario is dat de gemeente nog geen eigenaar is, maar het erfgoed wil aankopen om het veilig te stellen voor de inwoners en open te stellen voor het publiek’, zegt Salaets. ‘Dan kopen ERF en de gemeente samen aan. ERF betaalt 70 procent, de gemeente 30 procent. De restauratie- en exploitatiekosten blijven wel volledig ten laste van de gemeente.’
Geen luxeappartementen
Kunnen gemeenten voor elk historisch pand bij ERF aankloppen? De stichting focust op beschermd erfgoed. Daarvoor kan de gemeente ook erfgoedpremies krijgen en zo de kosten van restauratie en herbestemming drukken. ‘We hanteren een aantal criteria’, legt Salaets uit. ‘Het project moet de draagkracht van de gemeente overstijgen, bijvoorbeeld omdat het te complex, te groot of te moeilijk is. We doen geen parochiekerken. En het erfgoed moet minstens gedeeltelijk een publieke functie krijgen. Onze leidraad: erfgoed is van iedereen, voor altijd.’
12 van de 19
In januari 2026 stelde ERF de samenwerkingsovereenkomst met Vlaanderen voor. De Vlaamse overheid ondersteunt de stichting financieel voor haar werking in Vlaams-Brabant, maar wil daarbij ook aandacht voor de brede Vlaamse Rand. Van de 19 gemeenten in de Vlaamse Rand zijn er momenteel 12 aangesloten: Asse, Drogenbos, Grimbergen, Hoeilaart, Huldenberg, Linkebeek, Meise, Overijse, Tervuren, Vilvoorde, Wemmel en Wezembeek-Oppem.
Momenteel lopen er elf restauratie- of herbestemmingsprojecten van ERF. Het gaat om de Warandepoort en de Sint-Hubertuskapel in Tervuren, de kapel van kasteel Hof ter Heyde in Hoeilaart, de Begijnhofkapel in Overijse, het ruiterijcomplex in Park Drie Fonteinen in Vilvoorde, de pastorie Sint-Martinus in Meise, het kasteel-gemeentehuis van Wemmel, het landgoed Waalborre en het Waalborrepark in Asse en – voor de provincie Vlaams-Brabant – de rotstuin en het kasteel van het provinciedomein Huizingen.
In de volgende afleveringen in deze reeks gaan we dieper in op de specifieke erfgoedprojecten van ERF in de Vlaamse Rand.
