TOT 13 JUN
Go Home Expo
Gert Jochems
Zaventem, CC De Factorij, meer info
Vroeger reisde fotograaf Gert Jochems tot drie, vier keer per jaar richting Oekraïne. ‘Dat is niet realistisch meer’, klinkt het terwijl hij zijn expo in De Factorij in Zaventem aan het opstellen is.
‘Het conflict duurt intussen ruim vier jaar. In de internationale media zijn alle grote verhalen stilaan verteld en kijken de mensen weer naar soaps.’ Het maakt er de toestand aan het front niet minder schrijnend op. Daarom vindt Jochems het zijn plicht om verslag te blijven uitbrengen, niet alleen met foto’s, maar ook met tekst en filmpjes, op zijn eigen website en die van de krant De Standaard.
In De Factorij schetst hij bij elk beeld de context. ‘Wanneer ik in opdracht van de krant vergezeld word door een journalist heb ik een dienende rol. Wanneer ik er alleen op uittrek, ben ik mijn eigen baas. Die teksten maken mijn foto’s dan makkelijker verkoopbaar, maar geven mij vooral meer vrijheid. Logistiek is werken in een oorlogszone moeilijk, maar iedereen snapt waarom je daar bent. Burgers zijn ook blij dat ze hun verhaal kunnen doen. Ook in ethisch opzicht is dat comfortabel. Als je enkel fotografeert, blijf je soms met het gevoel zitten beelden te stelen.’
Als fotograaf heeft dit conflict twee grote voordelen. ‘Het is in Europa, onze leefwereld, én het is relevant voor onze toekomst. In Congo bijvoorbeeld blijf je een buitenstaander, in Oekraïne niet. Dat is aangenamer werken. Van moment één was ik bevangen door dit conflict. Ik zit al 20 jaar in het vak, maar nog nooit had ik meegemaakt hoe een land plots volledig in het teken van een oorlog stond. Dat men die eerste Russische aanvallen kon afslaan, heeft de bevolking een enorme morele boost gegeven.’
Drie dagen onderweg
Het blijft ook een vrij toegankelijk conflict. ‘Iedereen kan de grens oversteken. Ik vlieg meestal naar Warschau of Krakau, waar ik de trein neem tot aan de grens. Daar gaat het met de bus of de nachttrein naar Kiev. Van daaruit is het nog een dagrit oostwaarts. Reken gemiddeld drie dagen om er te geraken.
In gevechtszones zijn er nog hotels, maar mijn fixer zet er geen stap binnen. De internationale pers heeft de neiging om samen te troepen. Net dan wordt het gevaarlijk. Zowel in Charkov als in Kramatorsk werden bommen gedropt op hotels met journalisten. Gelukkig staan er genoeg appartementen van gevluchte inwoners leeg, die je kan huren voor twee of drie nachten.’
De min of meer chronologisch opgebouwde expo heet Go Home, naar de slogan die burgers de Russische soldaten toeriepen toen die plots in het centrum van de Oekraïense stad Cherson stonden. ‘Niemand had hen tegengehouden toen ze de brug vanuit de Krim overstaken. Die soldaten dachten dat ze welkom waren en stonden bedeesd te kijken toen de mensen tegen hun aanwezigheid betoogden.’
Eigenlijk ben je nergens meer veilig. Men spreekt niet meer over frontline, maar over kill zones.
Gert Jochems
Verstoppertje
Een 60-tal foto’s, gemaakt tussen 2022 en vandaag, geeft zonder zelf een voet aan de echte frontlijn te zetten goed de evolutie van de oorlog weer. Zonder complexen en met oog voor het menselijk leed. ‘Mijn fixer is geen bangerik, maar alles is veranderd door de drones’, schetst Jochems de actuele situatie. ‘Vroeger was je relatief veilig als je je bewoog. Er werd vooral artillerie gebruikt voor statische doelen en er waren meer man-tegen-man gevechten; enkel in een zone van twee à drie kilometer van de frontlijn. Met de intrede van kleine drones werd dat zes kilometer, met de verbeterde techniek nu zelfs tot 20 à 30 kilometer ver.’
‘Eigenlijk ben je nergens meer veilig. Men spreekt niet meer over frontline, maar over kill zones. Russische commandanten schakelen liever een dronepiloot uit dan een infanterist. Door de drones is het aan het front een spelletje verstoppertje geworden. Ziet een drone je niet, dan word je niet aangevallen. Aan de andere kant heb je één kans op de twee dat het te laat is. Voertuigen zijn gegarandeerd targets. Voor infanteristen zit er niets anders op dan de vaak kilometerslange weg naar hun positie te voet te overbruggen, van bosje naar bosje.’
Achterblijvers
Een foto van een gigantische bomkrater toont op de achtergrond wanhopige ouders op zoek naar een stukje van hun zoon (en 100% zekerheid over zijn dood). ‘De commandant gaf vijftig meter verder gewoon toe dat ze een toneeltje aan het opvoeren waren. Ze lieten zien dat er moeite werd gedaan om toch nog iets terug te vinden, maar beseften hoe hopeloos dat was.’
De fotograaf sprak ter plekke ook vaak met de oudere bevolking die niet wil geëvacueerd worden en bezocht op de Russen heroverd gebied. ‘Zones waarin een lijk ruilwaarde krijgt’, noemt hij het. ‘Omdat ook aan de andere kant Russische families hopeloos op zoek zijn.’
Even aangrijpend als de hallucinante oorlogstaferelen uit Bachmoet - een vrouw die door een raketaanval net haar ledematen verloor, draagt een t-shirt met het opschrift ‘I Feel’ - het is een beeld dat biologen verstoorde grond noemen. Op het door granaten vervuilde en verwoeste slagveld ontkiemen de zaadjes van klaprozen; een even symbolische als urgente herinnering aan hoe dicht oorlog kan komen, ondanks de blauwe lucht.
