Jean Paul Van Bendegem
De Uitdagingen
WO ● 13 MEI ● 20.00
Hoeilaart, GC Felix Sohie, info en tickets
Mens, machine en wat er broeit in het schemergebied daartussen; het is altijd de bijzondere interesse en het onderzoeksveld geweest van voormalig hoogleraar logica en wetenschapsfilosofie Jean Paul Van Bendegem. ‘Als wiskundige én filosoof had ik zowel een voet in de faculteit Wetenschappen als in de faculteit Letteren & Wijsbegeerte. Op beide plekken werd ik serieus genomen omwille van dat andere diploma’, klinkt het met een knipoog en een gniffel bij de VUB-professor, inmiddels emeritus, die straks in Hoeilaart een lezing komt geven over de uitdagingen waar mens en machine voor staan. Dat doet hij op zijn 70e nog steeds met pretoogjes.
Waarom ben je na jouw academische carrière lezingen blijven geven?
‘Ik had het geluk dat ik mijn filosofische opleiding in Gent genoot op het moment dat Leo Apostel, Jaap Kruithof, Etienne Vermeersch en Rudolf Boehm daar de dienst uitmaakten. Zij hebben mij doen inzien dat je naast je verantwoordelijkheden binnen de universiteit ook daarbuiten een verplichting hebt om kennis te verspreiden. Ik blijf dat belangrijk vinden, ook omdat ik merk dat mijn publiek graag iets bijleert, er soms zelfs om smeekt uit te leggen wat er aan de hand is, zodat het weet of het zich zorgen moet maken of niet. Dat men me soms een missionaris noemt, beschouw ik als een compliment. Op lezingen ligt de gemiddelde leeftijd fors boven de vijftig, maar ik ben tot mijn 70e ook les blijven geven aan 18-19-jarigen. Zo ben ik er getuige van hoe dramatisch hun leefwereld is gewijzigd.’
Wat zijn de grootste uitdagingen voor die jongere generaties en hoe kunnen zij er het hoofd aan bieden?
‘Ik heb mijn studenten altijd proberen uitleggen dat het belangrijk is om over goede methodes te beschikken. Zeggen dat ze kritisch moeten denken, is makkelijk. Je moet het ook invullen, en dat blijft heel ambachtelijk. Hoor je een redenering, ontleed ze dan. Worden er drogargumenten aangehaald? Zijn er verborgen veronderstellingen? Heeft iemand er belang bij een bepaalde positie in te nemen? Omdat ik daar zelf altijd even zoet mee ben, ben ik een heel trage krantenlezer. Soms denk ik na elke zin: werkelijk?'
'Het checken van de betrouwbaarheid wordt met de minuut crucialer. Door al die fake AI-video’s hebben we nood aan betere methodes om echte van valse beelden te onderscheiden. We leven in een complexe tijd waarin alles onherroepelijk met elkaar is vervlochten. Op het moment dat Elon Musk zijn satellieten uitschakelt, heeft Oekraïne een probleem. Daarom is de nood aan brugfiguren groter dan ooit. Als filosoof die zich ook bezighield met wiskunde lag ik in het maatschappelijke debat lange tijd niet in de bovenste schuif, maar dat lijkt met de opkomst van AI veranderd.’
Waarom bezondigen slimme mensen in belangrijke posities zoals Petra De Sutter, Rik Torfs of Peter Vandermeersch tegen enkele basisbeginselen van jouw vakgebied, bijvoorbeeld door quotes toe te wijzen aan mensen die ze nooit hebben uitgesproken?
‘Het is vreemd om in de positie van UGent-rector De Sutter te spreken over naïviteit. Wat er bij haar zeker heeft meegespeeld, is het idee dat kennis die zich in het publieke domein bevindt ook betrouwbaar is, terwijl je dat bij quotes nooit mag doen. Die moet je altijd dubbelchecken. Omdat ze in de lijn liggen van iemands zienswijze wil dat nog niet zeggen dat iemand ze daadwerkelijk heeft uitgesproken.'
'Ook de vergeetachtigheid van Rik Torfs is herkenbaar. Ik heb inmiddels een leeftijd bereikt waarop ik dingen die ik uit mijn geheugen opdiep voor alle zekerheid toch nog even laat checken. Soms kan je heel zeker zijn van iets dat achteraf toch gehallucineerd blijkt te zijn. In die zin lijkt ons brein op Chat GPT. Het wil zo graag antwoorden geven en daarbij vult het soms iets te gretig de ontbrekende stukjes in, terwijl het minder fraaie dingen zal helpen vergeten. Als ik studenten vroeg naar herinneringen aan hun eerste keer, dacht ik ook altijd: Sorry hoor, maar nu heb je het op zijn minst over de vierde of de vijfde keer. De keren daarvoor heb je uitgewist.’ (lacht)
Wat maakt de intrede van AI zo anders dan vroegere grote maatschappelijke verschuivingen?
‘We bevinden ons in een totaal nieuwe situatie. Enerzijds werken die zogenaamde Large Language Models zoals ChatGPT louter statistisch, zonder ook maar iets te begrijpen. Anderzijds beschikken ze over een waanzinnige hoeveelheid data. Het nieuwe is dat ze hun algoritmes zichzelf laten trainen en we geen idee hebben hoe die dat leerproces doormaken, waardoor je uiteindelijk een zwarte doos krijgt. Je stopt er iets in, maar als iemand achteraf vraagt waarom er iets uitkomt, hebben we geen idee.'
'Als een klassiek rekenmachientje vroeger ‘error’ of een andere rare uitkomst gaf, wist je dat je de batterij moest vervangen. Nu krijgen we geen waarschuwing meer, terwijl de kans op onverwachte uitkomsten enkel toenam. Het rare is dat we dat van andere zaken nooit zouden aanvaarden. Stel dat je broodrooster je 99% zeker een geroosterd stukje brood teruggeeft, maar in 1% van de gevallen het elektriciteitsnetwerk in huis platlegt? Het toestel zou nooit op de markt raken. Hoe we als mens en maatschappij met deze evolutie omgaan en eventueel alsnog kunnen bijsturen zal cruciaal zijn voor onze toekomst.'
