De Woluwe ligt aan de basis van toponiemen als Sint-Stevens-Woluwe, Sint-Pieters-Woluwe en Sint-Lambrechts-Woluwe, maar onderzoek wees uit dat twee op drie mensen het bestaan van de waterloop niet kennen. Daar is de laatste jaren verandering in gekomen, want enkele zijbeken van de Woluwe kregen opnieuw een open bedding en de Woluwe zelf stroomt hier en daar in de Vlaamse Rand al opnieuw vrij in een open bedding.
De Vlaamse Milieumaatschappij, de Werkvennootschap, de provincie Vlaams-Brabant, de verschillende gemeenten, het regionaal landschap Brabantse Kouters en heel wat andere partners zetten de voorbije jaren de schouders onder de ambitieuze plannen die de Vlaamse Landmaatschappij bijna twintig jaar geleden voor het eerst uittekende.
Leve(n)de Woluwe
Op 14 oktober 2022 ging het strategisch project Leve(n)de Woluwe van start. Daarin werken zowat twintig partners samen aan een betere toekomst voor de Woluwe. Sinds dit jaar loopt de tweede termijn van dat project.
Projectcoördinator Sanne Claeys: ‘Met het project Leve(n)de Woluwe streven we verschillende doelstellingen na. We willen valleigebieden versterken en zorgen voor meer ruimte voor natuurlijke waterberging en toegankelijke natuur. De Woluwe en haar zijbeken zijn daar de ruggengraat van. Daar willen we ook groen-blauwe ecologische verbindingen creëren en er de open ruimte versterken. Dat moet zeker ook kunnen in het verstedelijkte weefsel waar de Woluwe doorheen loopt, maar daarnaast ook in industrie- en bedrijvenzones. Langs die bedrijventerreinen willen we groene buffers aanleggen door te ontharden waar het kan en het water de mogelijkheid te geven om te infiltreren. Die waterberging en -infiltratie willen we zoveel mogelijk combineren met andere functies zoals beleving en natuur.’
En dat laatste is nu precies waar het om draait op de plaats waar de Woluwe in de Zenne wil uitmonden. Vandaag komt ze daar uit een moerriool, maar op termijn wil men de Woluwe vanaf de voormalige Renault-fabrieken tot aan de Zenne zoveel mogelijk in een open bedding krijgen. Probleem: hier ligt een lappendeken van infrastructuur en de eigendomssituatie is zeer divers en meestal gericht op harde sectoren, zoals mobiliteit en bedrijvigheid.
Claeys: ‘We hebben alvast een visie vooropgesteld waarbij we de Woluwe opnieuw een eigen plek kunnen geven door dat kluwen. Daarvoor moeten we natuurlijk constructief kunnen samenwerken met alle betrokken bedrijven en instanties.’
Randvoorwaarden
De Woluwe zal nooit meer in haar oorspronkelijke tracé aan de oppervlakte kunnen komen, maar er zijn wel mogelijkheden om de rivier opnieuw de nodige ruimte te geven. Makkelijk wordt het niet, want het tracé ligt langs het viaduct van Vilvoorde, flirt met de gemeentegrens Machelen-Vilvoorde en is afhankelijk van een heleboel wettelijke randvoorwaarden.
‘Momenteel overleggen we met elke eigenaar afzonderlijk, met de verschillende overheden en met de administraties van onder andere het Agentschap Wegen en Verkeer. Dat wordt een zeer belangrijke partner, want binnen een bepaalde afstand mag je onder of naast het viaduct van Vilvoorde niets doen. Maar toch zien we mogelijkheden en we zijn blij dat ook het Agentschap Wegen en Verkeer een haalbaar voorstel wil overwegen.’
Ook belangrijk is dat iedereen mee wil in het verhaal. Het openleggen van de rivier over de laatste kilometer vooraleer ze in de Zenne uitmondt, is cruciaal voor al het werk dat de voorbije jaren stroomopwaarts werd geleverd. Daarbij is de Woluwe vaak kunnen evolueren van een ingebuisde of ingedamde waterloop naar een bredere vallei waar ze meer ruimte heeft gekregen om water te vervoeren en te bergen. Dat is positief voor de beperking van wateroverlast, de beleving van de waterloop, de natuur en de ecologie. Daar hebben tal van partners aan meegewerkt en het openleggen onder het viaduct wordt dan ook de spreekwoordelijke kers op de taart van al dat werk.
Park
Ook onder het viaduct ziet Leve(n)de Woluwe meer mogelijkheden dan alleen maar het strikt openleggen van de waterloop. Met de nodige samenwerking van alle betrokken partijen kan er in het meest optimale scenario zelfs een strook worden vrijgemaakt met een breedte van veertig meter. Daarin zou dan een Woluwe kunnen stromen met zacht hellende, ecologische oevers over een breedte van elf meter. Er kan worden gedacht aan een winterbedding, waar bij grote watertoevloed water tijdelijk kan worden gestockeerd. Ook een wandel- en fietspad, een brede ecologische berm en een brede wandelboulevard kunnen op termijn tot de mogelijkheden behoren.
Claeys: ‘Op die manier komen we tegemoet aan heel wat harde randvoorwaarden. We respecteren de bouwvrije zone naast het viaduct en we nemen een groot stuk van de waterbuffering over waartoe bedrijven via de watertoets verplicht zijn. In overstromingsgevoelig gebied moeten er buffervolumes worden gecompenseerd van 33 liter/m², maar door de verharding is die eis voor de Woluwe hier nog strenger.'
'Als elke projectontwikkelaar de bufferzone voor zijn bedrijf verplaatst naar waar in de toekomst de Woluwe kan komen, dan geniet elk bedrijf ook de voordelen van die Woluwe en voldoet het tegelijk aan de buffervereisten. Voorts komen we tegemoet aan de voorwaarden voor het onderhoud en het beheer en we passen ons volledig in de stedenbouwkundige plannen en verordeningen in. Voor de bedrijven zou zo’n parkboulevard met een open Woluwe een serieuze meerwaarde betekenen. Ze voldoen niet alleen aan de voorwaarden voor waterbuffering, maar ze krijgen ook een park voor de deur, waar hun werknemers zich kunnen ontspannen en dat het bedrijf een eigentijdse, klimaatbestendige en groene uitstraling geeft.’
Bedrijven in zo’n omgeving slagen er vaak makkelijker in om werknemers aan te werven en hebben meestal ook meer gemotiveerde en gezonde werknemers in dienst. ‘Wij vragen aan de partners om ons wat extra ruimte te geven en in ruil geven wij hen een identiteit, een imago en een park dat ze niet zelf moet beheren. De zone waar we niets mogen doen, willen we helemaal inzetten voor natuurontwikkeling en beleving, zodat de waterloop niet alleen maar waterloop is, maar zodat daar ook extra functies aan worden gekoppeld, zoals een ecologische meerwaarde en waterbuffering. Op die manier rendeert een open Woluwe veel meer voor iedereen en krijgen we een zeer grote maatschappelijke meerwaarde.’
Timing
Qua timing hoeft de herinrichting van de Woluwevallei wellicht niet eens te wachten op de ontwikkeling van de bedrijventerreinen. ‘Om dat laatste stukje Woluwe open te leggen spiegelen we ons aan enkele internationale voorbeeldprojecten, zoals in Zweden en Los Angeles. Ook daar ontstonden er stedelijke ontwikkelingen onder impuls van bedrijven die de handen in elkaar sloegen. Die kant van het viaduct lijkt mij de laatste plaats waar we nog een beetje groene stedelijkheid kunnen genereren. Van het maximumscenario van veertig meter kunnen we eventueel nog wat afwijken op plaatsen waar we niet genoeg ruimte hebben.’
Stroomopwaarts heeft de Woluwe al op acht plaatsen weer ruimte gekregen. De laatste ecologische corridor aanleggen door het nu nog grijzige bedrijvenverhaal langs het viaduct zou de kroon op het werk zijn.
‘We willen bij het viaduct graag één samenhangend verhaal brengen. Tot nu toe kregen we van de meeste partners heel wat positieve feedback. Er lijkt voldoende draagvlak te ontstaan om de nodige gronden te kunnen verwerven en we moeten ook de haalbaarheid op technisch vlak kunnen aantonen.’
Dat laatste ligt op de plank bij een studiebureau, maar is nog niet rond. De technische haalbaarheid zou nochtans een stevige stimulans kunnen zijn om heel wat partners aan boord te krijgen en tot meer gedetailleerde plannen te komen.
‘Zoiets vind je nergens anders. We zouden ook extra fietsverbindingen kunnen realiseren, die we kunnen laten aansluiten op bestaande en geplande fietsverbindingen. Zo krijg je in die parkboulevard langs de open Woluwe ecologie, waterbeheersing, bedrijvigheid, mobiliteit, recreatie en ontspanning in één traject. Ik denk dat een parkboulevard onder het viaduct van Vilvoorde een heel coole plek kan worden.’
