In het hart van Ramsdonk, nabij Kapelle-op-den-Bos, ligt een site die geschiedenis ademt. De kerk gaat terug tot de 13e eeuw, de pastorie werd in de 17e eeuw opgetrokken in bak- en zandsteen. Binnen bleven opmerkelijke wandbespanningen bewaard. Ze overleefden de Franse Revolutie doordat ze destijds achter behangpapier werden verstopt. Het gaat om elf beschilderde doeken met boerentaferelen op, vermoedelijk uit de 18e eeuw.
Ook de tuin draagt sporen van verschillende tijdslagen. De Lourdesgrot dateert uit 1912. De calvarieberg en kruisweg zijn uitgevoerd in cementrustiek, een typische kunstvorm uit het interbellum. En er is het oorlogsklokje, dat na de Tweede Wereldoorlog werd gemaakt door dorpsbewoner Jozef De Wachter, bijgenaamd Jef van Preiters. Hij maakte het uit metaal dat hij in het dorp bijeen sprokkelde. De Duitsers hadden tijdens de Tweede Wereldoorlog immers de twee kerkklokken opgeëist. Sinds 1976 hangt het klokje naast de Lourdesgrot in zijn eigen klokkentorentje.
Reddingsplan
‘Het is een van de meest waardevolle erfgoedsites van de regio’, zegt burgemeester Mathias Diricx (cd&v). ‘Met drie beschermde monumenten: de kerk, de pastorie en de Lourdesgrot. We hebben al sinds 2017 een subsidiedossier lopen bij de Vlaamse overheid, maar de wachtlijst is lang. Ondertussen gaat de toestand achteruit, vooral die van de pastorie.’
Een inspectie door Monumentenwacht liet weinig aan de verbeelding over. ‘Die was alarmerend. Daarom hebben we ERF Vlaams-Brabant gevraagd om te bekijken wat we nu al kunnen doen, in afwachting van een grotere restauratie en herbestemming.’
ERF Vlaams-Brabant nam de site voor tien jaar in beheer en ging op zoek naar middelen om de meest dringende ingrepen uit te voeren. ‘Via standaardpremies van de Vlaamse overheid, goed voor 250.000 euro per jaar, kunnen we de pastorie alvast water- en winddicht maken’, zegt Heleen Van Acker, projectcoördinator bij ERF. ‘Zo voorkomen we verdere schade. Die werken plannen we in 2027. Daarna volgt de restauratie van de calvarieberg en de staties, voorzien in 2028. Die beeldengroep in cementrustiek is in zeer slechte staat. Daarnaast vernielde een omgevallen boom vijf van de tien staties in haar val tijdens een zware zomerstorm in 2024.’
Voor het herstel opgestart kon worden, diende eerst de verzekeringskwestie uitgeklaard te worden. Ondertussen is Gabriel Pirlet aangesteld, een bekwaam ambachtsman in cementrustiek uit Braine-l’Alleud. De nieuwe funderingen zijn gegoten, nadien start hij met de heropbouw van de vijf vernielde staties naar hun origineel model.
Klokje als startpunt
Het eerste zichtbare restauratieproject wordt symbolisch ingezet met het oorlogsklokje. ‘In juli 2026 is het exact vijftig jaar geleden dat het klokje zijn plaats kreeg aan de Lourdesgrot. Dat moment grijpen we aan om de restauratie op te starten. Bij de uitvoering van de restauratiewerken willen we de lokale school betrekken. Het verhaal van het klokje leeft sterk in het dorp. De restauratie willen we financieren via crowdfunding.’
Een open plek
Intussen werkt de gemeente aan een duidelijke herbestemmingsvisie voor de pastorij, in afwachting van de subsidies die al sinds 2017 zijn aangevraagd. Vandaag wordt de pastorie gedeeltelijk gebruikt door lokale verenigingen, zoals erfgoedvereniging HeRa1132 en de kerkfabriek. Maar enkel de benedenverdieping is nog veilig toegankelijk. De Lourdesgrot in de tuin wordt in samenwerking met een vereniging onderhouden. Vrijwilligers van de Bloemetjesbrigade verzorgen dagelijks de beplanting op en rond de Lourdesgrot.
‘We maken van de site een open en toegankelijke plek in het dorp’, zegt burgemeester Diricx. ‘In de pastorie willen we onder meer een trouwzaal inrichten in de ruimtes met de wandbespanning. Daarnaast laten we verschillende scenario’s onderzoeken: lokalen voor verenigingen, een erfgoed- of tentoonstellingsruimte, eventueel een conciërgewoning. Ook een kleinschalig koffie- of theehuis met terras behoort tot de mogelijkheden.’
Welke richting het precies zal uitgaan, moet blijken uit de herbestemmingsstudie. De timing van de volledige renovatie blijft voorlopig onzeker en hangt af van de toekenning van de subsidies. ‘We hopen daar binnen de vijf jaar duidelijkheid over te krijgen. Daarna kan het traject van plannen, vergunningen en uitvoering starten. Als alles goed loopt, beschikken we binnen tien jaar over een heropgewaardeerde site.’ Tot die tijd ligt de focus op behoud en herstel, en op het vermijden dat dit waardevolle stukje erfgoed verder achteruitgaat.
