TOT 27 SEP
Het Congopanorama 1913. Koloniale illusie doorprikt
Tervuren, AfricaMuseum, info en tickets
Het Congopanorama is een monumentaal 115 meter lang cirkelvormig olieverfschilderij waarmee de overheid tijdens de Wereldtentoonstelling van 1913 in Gent bezoekers trachtte te overtuigen van de vooruitgang die ons land met zijn beschavingsmissie realiseerde in zijn kolonie. Europese gewelddaden, dwangarbeid en Congolees verzet kwamen hierbij echter niet aan bod. Met deze tentoonstelling in Tervuren, die een verkleinde reproductie toont van dit gigantische werk, wil het museum een eeuw later een weerwoord bieden die de koloniale illusie doorprikt. Het werk wordt als een vroege vorm van fake news bestempeld. De curatoren Maarten Couttenier, Albertine Libert en Patrick Mudekereza werkten hiervoor samen met kunstenaars, experten en onderzoekers uit Congo en België.
Voor de opmaak van het Congopanorama stuurde het ministerie van Koloniën indertijd de kunstenaars Alfred Bastien en Paul Matthieu naar diverse plaatsen in Congo. Leopold II had onder internationale druk tegen de wrede behandeling van Congolezen de kolonie in 1908 afgestaan aan België. Tijdens de Wereldtentoonstelling van 1913 wou ons land onder meer met dit werk de negatieve beeldvorming bijsturen. Het resultaat was een gigantisch werk met acht naadloos overvloeiende taferelen. In tegenstelling tot de Congolezen, die afgebeeld werden als een bende primitieven, werden de weldaden van het kolonialisme met elementen uit de moderne industrie, scheepvaart en handel zoals stalen bruggen, stoomboten, bakstenen dorpen,… dik in de verf gezet. Voor de rest toonde het kunstwerk leuke taferelen zoals een lieflijk markttafereel, vissers in stromende rivieren, festiviteiten rond een baobab,… Een aantal foto’s werden getrukeerd zoals gevangenen waarvan de ketens werden verwijderd.
De tentoonstelling nodigt met originele getuigenissen van vroeger en nu, en met verrassende collecties en foto’s uit om het koloniale beeldmateriaal met een kritische blik te bekijken, de propaganda in vraag te stellen en na te denken over de impact van het kolonialisme tot op de dag van vandaag. Zo worden er bijvoorbeeld over het idyllische landschap van het doek teksten geprojecteerd van liederen die de Congolese dwangarbeiders destijds zongen. In tegenstelling tot wat eerder werd aangenomen bleek uit een recente vertaling dat deze liedjes uit 1911 geen klaagzangen waren maar regelrechte protestsongs tegen de bezetter. Gekoppeld aan scènes uit het Congopanorama wordt info gegeven zoals over de wijze hoe dragers ingezet werden om Europese producten in te voeren en bodemschatten te exporteren. De scène over vredig lijkende onderhandelingen blijkt een dekmantel voor verjaging en uitroeiing.
Met de tentoonstelling zet het AfricaMuseum haar kritische aanpak van het koloniaal regime verder, waarmee gestart werd in 2001 toen Guido Gryseels als directeur werd benoemd. Na bewaring van het patrimonium, het wetenschappelijk onderzoek en vulgarisatie voor het brede publiek moest de strijd tegen racisme en vooroordelen volgens Gryseels een vierde taak worden van het museum. De koloniale visie, zoals die mee werd uitgedragen door het museum, droeg immers bij tot een zeker racisme en superioriteitsgevoel. Na de heropening na de grondige renovatie in 2018 heeft het museum er meermaals op gewezen dat de Belgische kolonisering van Congo een historisch onrecht was en de militaire bezetting, het autoritair en racistisch bestuur en exploitatie van grondstoffen per definitie immoreel.
Ondanks de inspanningen was er tot 2018 echter nog steeds veel kritiek op de zeer eurocentrische kijk op Afrika in de vaste tentoonstelling. Na de heropening van het museum werd deze expositie grondig hervormd. Bedoeling was om clichématige koloniale propaganda te deconstrueren en een dialoog over beeldvorming, racisme en kolonisatie te stimuleren. Eerder werd in 2016 bij het beeld van Leopold II in het park een kritische tekst geplaatst. Er volgden nog initiatieven zoals de expo Mensentuin. Koloniale tentoonstellingen wereldwijd in 2021 over het presenteren van mensen als levende tentoonstellingsobjecten, zoals ook in 1897 in Brussel het geval was. In 2022 toonden 21 Europese kunstenaars en intellectuelen uit de Congolese diaspora werken waarin ze reageerden op stereotypen en discriminatie gelinkt aan het Afrikaanse continent. In 2023 werd een nieuwe zaal ingehuldigd die volledig gewijd was aan racisme met linken naar het koloniale verleden. Dat jaar werden ook stereotyperende beelden verwijderd uit het vaste parcours. Vorig jaar was er de expo ReThinking Collections over de herkomst van kunst- en culturele objecten. Bart Ouvry, de huidige museumdirecteur, was al in Congo om de teruggave van kunstvoorwerpen te bespreken.
