De Sonate: een succesverhaal
WO ● 17 DEC ● 20.00
Marc Erkens
Meise, GC De Muze van Meise
Info en tickets.
Later in de Rand:
11 JAN in Vilvoorde
15 JAN in Strombeek-Bever
16 JAN in Asse
23 JAN in Zaventem
Brahms, Schubert, Schumann, Mozart en Liszt: alle vijf schreven ze met de regelmaat van de klok sonates die een jonge generatie pianisten blijft aanspreken, getuige een nieuwe concertreeks in de Noordrand. Componisten zagen in het meerdelige muziekstuk een uitgelezen manier om zich te meten met elkaar en aan hun publiek te tonen dat ze hun vak beheersten, klinkt het bij Marc Erkens (66), die er in zijn lessen analyse aan de eerstejaarsstudenten van het Leuvense Lemmensinstituut jarenlang over doceerde.
‘Mijn eerste sonates waren diegene die ik zelf speelde op de lokale muziekschool van het Limburgse Eisden’, vertelt Erkens ons na een lezing waarmee hij ook na zijn pensioen zijn passie voor klassieke muziek blijft delen. ‘Had je op de muziekschool de basis onder de knie, dan kreeg je lijvigere pianostukken zoals sonates. Maar niemand legde je uit wat zo’n sonate precies was. Dat ben ik me pas later beginnen afvragen.’
‘Toen Jeugd en Muziek mij vroeg om via schoolconcerten jongeren warm te maken voor klassieke muziek heb ik mijn roeping gevonden. Om hun aandacht te trekken arrangeerde ik liedjes uit de hitparade voor piano.’ Toen hij later voor radio en tv op dezelfde enthousiasmerende manier moeilijke klassieke werken ging linken aan pop en rock ontving hij er van Klara zelfs de Iedereen Klassiek-prijs voor.
Geen verhaal
Erkens vergelijkt een sonate graag met een kruiswoordraadsel. ‘Het is een intellectuele oefening die voldoet aan een aantal vormvereisten. Meestal gaan twee melodieën met elkaar in dialoog. Er is geen ander verhaal dan de muziek zelf. Het gaat dus niet over een riviertje dat van links naar rechts dartelt of over twee geliefden die elkaar ontmoeten. Een sonate is abstract, zoals pure wiskunde, en van een hoog esthetisch niveau.’
Het doet zijn gedachten afglijden naar de eerste sonates die hij bracht voor zijn medeleerlingen aan de muziekschool. ‘Sonates waren altijd spannender dan kortere stukken, die eerder gericht waren op het overbrengen van een stemming. Sonates vertellen de naakte muzikale waarheid. Bij iemand als Liszt krijg je nog wat extra noten zodat het minder opvalt als je er al eens één mist, maar bijvoorbeeld de pianosonates van Brahms en Schumann zijn zo delicaat dat ze je hoogste concentratie vereisen.’
Hij heeft zelf weleens geprobeerd er één te componeren. ‘Het resultaat was de inspanning niet waard. Om het goed te doen, moet je verschrikkelijk veel gecomponeerd hebben. Het is een soort proeve van bekwaamheid. Het esthetische resultaat zou je kunnen vergelijken met een geslaagde bewijsvoering in de meetkunde of de algebra.’
Oorsprong en evolutie van de sonate
Erkens vertelt dat de term sonate is afgeleid van sonare, klinken in het Italiaans. ‘De meeste muziek is een vehikel voor gezongen tekst. Dat is altijd zo geweest. Maar in de loop van de 16e en 17e eeuw ontstonden er instrumentale bewerkingen van vocale stukken, vaak heel virtuoos. In Italië groeiden sonates uit tot een nieuw fenomeen. Vooral in de 18e eeuw werden er veel geschreven, hoofdzakelijk voor piano, soms voor viool, en sporadisch voor piano en viool of cello.’
Daarna zou de sonate evolueren. Tijdens de romantiek ging men er dingen aan toevoegen. Het impressionisme en het expressionisme zouden daarna afstappen van de klassieke vormen. Maar na 1920 beginnen met het ontstaan van de neoklassieke stroming componisten zoals Stravinsky, Bartók en Prokofiev er weer te schrijven. Het genre heeft fantastisch weten te overleven. Ze worden nog steeds gecomponeerd. Al zijn ze geëvolueerd, de essentie is nog steeds: ik heb als componist héél hard mijn best gedaan.’
Nieuwsgierigheid
‘Ik zei mijn leerlingen altijd: Je moet niet denken dat je muzikaliteit of technische bagage doorslaggevend is, je nieuwsgierigheid maakt het verschil. Je moet je afvragen waaraan het ligt als muziek bij je binnenkomt of niet. Aan de muziek of aan jezelf? Door hen muziek voor te schotelen waar ik zelf oprecht enthousiast over was, probeerde ik hun interesse aan te wakkeren. Muziek verliest haar schoonheid niet als je er meer over weet. Integendeel, ze zal nog aan kracht winnen. Soms moet je investeren. Toen ik voor het eerst Radiohead hoorde, dacht ik ook: niets voor mij. Ik ben opgegroeid met Frank Zappa, Queen en Pink Floyd.’
‘Je kan het niet forceren, maar ik ben ervan overtuigd dat als mensen iets wat ze horen beter willen begrijpen, ze makkelijker de stap naar klassieke muziek zetten. Sonates waren in de tijd van Mozart en Beethoven lang niet zo populair als de aria’s uit de bekende opera’s; de schlagers uit die tijd. Ook toen al vergde het een ongelooflijke inspanning om die muziek echt te beleven. Niets is zo fascinerend om dan alsnog een dode partituur tot leven te horen komen.’
